Odzyskanie przez Polskę niepodległości było procesem, który wspomogły sprzyjające okoliczności, dające niezwykłą historyczną szansę.
Pod koniec XIX wieku nastąpiło w świadomości Polaków odejście od postawy pozytywizmu - nastąpił nawrót do idei walki zbrojnej o niepodległość. W Galicji, w której Polacy mieli wielkie swobody, możliwe było podjęcie przygotowań do walki zbrojnej. Tu działał Józef Piłsudski („Strzelec”, „Związek Strzelecki”, „Polskie drużyny strzeleckie”). Tu również mógł działać jawnie „Sokół”.
Wybuch wojny światowej obudził w Polakach wielkie nadzieje. Istniało wśród nich przekonanie, że wielka wojna zburzy dotychczasowy porządek.
Polacy podzielili się na „aktywistów” i „pasywistów”. Pierwsi byli zwolennikami walki u boku Austro-Węgier (Legiony Polskie), drudzy, związani głównie z Narodową Demokracją, oczekiwali na dalszy rozwój wypadków.
Akt 5 Listopada 1916, zwany manifestem dwóch cesarzy (Niemiec i Austrii), miał spowodować poparcie Polaków (pobór rekruta). Ale tak się nie stało, czuwał nad tym Piłsudski. Jego sojusz z Niemcami i Austrią był taktyczny - z ziem polskich zostali usunięci Rosjanie, a więc jeden z głównych celów został osiągnięty. Zdecydowana postawa Piłsudskiego wyraziła się w zakazie złożenia przysięgi Legionów na wierność państwom centralnym (kryzys przysięgowy). Spowodowało to likwidację Legionów i uwięzienie Piłsudskiego. Zdawało się, że sprawa polska znalazła się w impasie - było to w lipcu 1917 r. Na terenach Królestwa Polskiego, okupowanych przez Niemców i Austriaków, prowadzona była rabunkowa eksploatacja wszelkich zasobów. Ze szczątków Legionów Niemcy utworzyli Polską Siłę Zbrojną, zaprzysiężoną Niemcom, oraz namiastkę rządu polskiego - Radę Regencyjną. W 1917 r. w Rosji wybuchła rewolucja i spowodowała wypadnięcie Rosji z koalicji z Francją i Anglią. W ten sposób wyeliminowany został największy wróg sprawy polskiej. Na terenie ogarniętej chaosem Rosji formowały się oddziały polskich wojsk, którym, niestety, prawie nie było dane wrócić do Polski.
Sprawa polska nabrała nowego rozmachu, gdy w Paryżu utworzył się - głównie za przyczyną Narodowej Demokracji - Komitet Narodowy Polski z Romanem Dmowskim na czele, który zyskał aprobatę aliantów. Ważna była również wszechstronna działalność Ignacego Paderewskiego, zjednująca przychylność państw świata, w tym Ameryki. Pomimo wielkich trudności gospodarczych na ziemiach polskich znajdujących się pod zaborami budowane były krok po kroku struktury polskie.
Niemcy i Austro-Węgry znajdowały się w stanie coraz większych trudności militarnych i gospodarczych, wreszcie jesienią 1918 r. nastąpił rozpad Austro-Węgier. Galicja wyzwoliła się w końcu października 1918 r., ale wybuchła wojna polsko-ukraińska o Lwów i Kresy. Koniec panowaniu niemieckiemu w Królestwie położyła ich klęska militarna i rewolucja. Wreszcie w dniach 9-11 listopada 1918 r. rozbrojono Niemców w Królestwie. Dodajmy do tego powstanie wielkopolskie i powstania śląskie. Tak powstał zrąb państwa polskiego, choć daleko jeszcze było do ukształtowania się całego państwa. O procesie tym mówi wystawa „Polonia Restituta - O niepodległość i granice 1914-1921” w Muzeum Niepodległości w Warszawie.