Po odzyskaniu niepodległości w 1918 r. wróciły, znane już wcześniej w sztuce, wizje Polonii zwycięskiej Do takich wyjątkowych dzieł należy wielkich rozmiarów Polonia (olej, płótno, 302 x 1246 cm), namalowana w Warszawie przez malarza – amatora, Antoniego Tańskiego. Obraz będący do 1992 r. w rękach spadkobierców, został następnie zakupiony przez jednego z księży i przekazany do sanktuarium w Kałkowie, skąd trafił na Jasną Górę.

Wizja dziejów

W założeniu Tańskiego miało to być dzieło ponadczasowe, własna – artysty – wizja dziejów Polski. Tytułowa Polonia to Polonia triumphans wyobrażona jako młoda kobieta w koronie, spisująca dzieje ojczyste. Wokół niej, w dolnej strefie obrazu, malarz zgromadził wizerunki ok. 200 wybitnych przedstawicieli polskiej kultury, nauki, polityki, żyjących w różnych epokach. W górnej strefie obrazu została ukazana niemal tysiącletnia historia państwa. Obraz był malowany etapami w latach 1928/29-1938.

W czasie malowania Polonii Tański wykonywał też mniejsze warianty tego samego tematu. Tak powstały dwa znacznie mniejsze płótna, przechowywane w Muzeum Archidiecezji Warszawskiej. Oba funkcjonują w katalogach pt. Alegoria odzyskania niepodległości, ale z uwagi na daty powstania – 1928 r. i 1938 r., są też znane jako Polonia – Dziesięciolecie (i odpowiednio – Dwudziestolecie) odzyskania niepodległości Polski.

Oba obrazy różnią się od wersji finalnej i między sobą liczbą portretowanych osób oraz tłem. Wcześniejsze, większe płótno jest wypełnione kilkudziesięcioma wizerunkami przedstawicieli polskiego życia publicznego: polityków, dowódców, duchownych, ludzi nauki i kultury. Są: Bem, Piłsudski, Paderewski, członkowie Rady Regencyjnej. W tle wyłaniają się dwa miasta – symbole Polski, stolice, ukazane poprzez zarysy najważniejszych dla naszych dziejów budowli – Wawelu i Zamku Królewskiego w Warszawie. Jest też akcent odnoszący się do Bitwy Warszawskiej i do Obrony Jasnej Góry. W mniejszym obrazie autor ograniczył się do zaledwie kilkunastu osób, w tym regentów. Zrezygnował też z widoków stolic i scen batalistycznych.

Jednakowym motywem w obu obrazach jest stojąca na tle skał postać kobiety w szatach utrzymanych w barwach narodowych – białej sukni i czerwonym płaszczu królewskim, podbitym gronostajem. Jej głowę na wcześniejszym z obrazów wieńczy kazimierzowska korona. Kobieta kładzie prawą dłoń na cokole z inskrypcją odnoszącą się do roku odzyskania niepodległości. Na skale z tyłu jest widoczna mapa Polski, nad którą pochyla się biały orzeł. Powyżej unosi się Matka Boża w wizji jasnogórskiego obrazu, asystowana przez wynurzające się z obłoków chóry bohaterów historycznych. Po lewej stronie za skałą malarz ukazał sylwetki przedstawicieli trzech zaborów.

Przekaz wierny tradycji

O wyjątkowej wartości alegorycznych obrazów Tańskiego nie decydują walory artystyczne – o tych raczej trudno mówić. Malarz samouk posłużył się amatorskimi środkami formalnymi, nie ustrzegając się błędów, nieporadności i sztuczności kompozycji. Ale jego Polonie (Alegorie) to przekaz wierny tradycyjnym przedstawieniom, a przede wszystkim hołd oddany odrodzonej Ojczyźnie przez gorącego patriotę.

Autorka jest kustoszem w Muzeum Archidiecezji Warszawskiej