Uciekam z gębą w rękach

Ferdydurke
Witold Gombrowicz, reż. Maciej Wojtyszko, 1986
emisja: 4 marca w TVP1

Wszystkich Józiów i Józie: tych 30-letnich, 60-letnich i choćby 100-letnich zapraszam do traumatycznego danse macabre, które niejednemu z nas miga podświadomie, półświadomie, czasem świadomie; przygodnie, a niewygodnie; wraca przez sen bądź wspomnienie, pełznie, wywołując dreszcz na karku i spazm strachu. Wróćmy do szkoły! Wróćmy i posłuchajmy, dlaczego... Gombrowicz wielkim pisarzem był. Zgotujmy i jemu gębę, jaką on spreparował Słowackiemu w słynnym ustępie „Słowacki wielkim poetą był”. Oj, słychać zgrzytanie zębów i rozpacz co poniektórych, którym już się jawią szkolna ława i odpytywanie z tej dziwacznej powieści: Ferdydurke, Ferdydurke, Ferdydurke. Choćby sto razy się powtórzyło, tytuł nie nabierze więcej sensu. Wielu z was powie: „Ale jak to zachwyca, skoro nie zachwyca? Jak może ujmować, skoro nie ujmuje?”.

Być może jest to spektakl dla masochistów. Nie miałem okazji obcować z owym arcydziełem polskiej literatury od ponad dekady i muszę przyznać, że starcie z jego inscenizacją jeszcze dziwniejsze się wydaje niż ongiś lektura. W sukurs przychodzą jednakże tuzy polskiego teatru – w osobie reżysera Macieja Wojtyszki, który swą zręczną adaptacją potrafi ująć niepojęte w karb sztuki scenicznej, oraz w postaci dwojących się i trojących aktorów, którzy Gombrowiczowski absurd powołują do życia. Jan Peszek, Jerzy Radziwiłowicz czy Jan Frycz animują awangardową literaturę, która sama w sobie nie ma już tej siły przebicia, by swą awangardowością dokonać „gwałtu przez uszy”. Współczesność nam się tak zbrutalizowała i udosłowniła, że żadne dyktaty pupy i gęby nie przebiją się przez szum pospolitego chamstwa. Zresztą skoro Polska niezwaśniona istnieje tylko w niebycie (zaborczym bądź okupacyjnym), to czy realnej zwaśnionej Polsce potrzebny kolejny niechybnie nieskuteczny wykład o naszych ułomnościach? Może społeczeństwu nie, ale mnie i tobie tak. Na poziomie ludzkim i jednostkowym starajmy się wystrzegać uciekania w kolejne gęby, w kolejnych ludzi. Niech nasza mowa będzie: tak, tak wobec tego, co nam podpowiada sumienie, a nie, nie wobec wszelkiej maści demagogów. Trzeba odwagi, by być sobą.

Jeśli nie czytałeś, Czytelniku, Ferdydurke na języku polskim w liceum (hańba!), to nie przejmuj się, że powyższe akapity zdadzą ci się bełkotliwe. Obejrzyj spektakl i skonfunduj się do reszty.

Tere-fere pum pum!

Godność człowieka

Antygona w Nowym Jorku
Janusz Głowacki, reż. Kazimierz Kutz, 1995
emisja: 19 marca w TVP Kultura

Janusz Głowacki o swojej sztuce z początku lat 90. ubiegłego wieku powiedział tak: „Beckett napisał kiedyś, że nie ma nic śmieszniejszego niż nieszczęście. Moja sztuka to taka komedyjka o rozpaczy”. Siermiężna, ponaddwugodzinna, przegadana i niewystrzegająca się dłużyzn, ale też dobitna, wstrząsająca, bezlitosna w diagnozie, niejednoznaczna w ocenie moralnej. Wychodzi z tego mieszanka intrygująca, taka, która zmusza do myślenia i wyrabiania własnej opinii (pozostajemy więc w duchu indywidualizmu).

W nowojorskim parku żyje troje bezdomnych: Portorykanka Anita (Anna Dymna), rosyjski Żyd Sasza (Jerzy Trela) i Polak Pchełka (Jan Peszek). Umiera John, którego kochała Anita. Prosi dwóch mężczyzn o wykradnięcie jego zwłok, by mogła pochować go w parku przy sobie; chce mu oszczędzić zbiorowego pochówku. Godność zmarłego ma stanowić początek przemiany żyjących: punkt wyjścia do stanięcia życiowo na nogi, do wyjścia na prostą i powrót w poczet społeczeństwa obywateli. Czy to jednak możliwe w życiu przeżartym wstydem?

Kazimierz Kutz nie serwuje nam fajerwerków realizacyjnych. Do inscenizacji podchodzi bez zbędnych udziwnień, ale pieczołowicie. Kostiumy i scenografia stanowią podwalinę do zanurzenia się w los kloszardów: desperacja wyziera ku nam z każdego kąta sceny i z każdego słowa, a tych ostatnich jest wiele. Bohaterowie paplają, by zagłuszyć potworny wewnętrzny ból egzystencjalny; swoiste zawieszenie w próżni bezczynności i upadku, jak Lucyfer w najniższym punkcie Dantejskiego piekła, którego stać tylko na machanie skrzydłami, bo sam jest unieruchomiony.

Nie zdradzę tragicznej konstatacji, ale potępieńczość losu bohaterów poraża, a pozorna paplanina półmartwych ludzi kryje w sobie cały repertuar bólu i mądrości. Rola znakomitego i irytującego Pchełki rezonuje w nas, ponieważ każdy może odnaleźć jakąś drobną cząstkę siebie w tej spersonifikowanej gorzkiej refleksji o polskości, o zbiorze narodowych przywar. „Niech pierwszy rzuci kamień...”. A przy okazji doczekał się Jan Peszek dubletu w naszym cyklu, zupełnie jak swego czasu…

Kocham cię. Ale to za mało, by żyć

Saksofon
Wiesław Myśliwski, reż. Izabella Cywińska, 2013
emisja: 11 marca w TVP1

...Janusz Gajos, który wielokrotnie na łamach tego cyklu już królował. Bo raz, że rzeczywiście to jeden z moich ulubionych aktorów, a dwa, że zwyczajnie jest dobry. Tym razem partneruje mu nie gorszy wcale Jerzy Radziwiłowicz, którego – notabene – zobaczysz, Czytelniku, również w Ferdydurke, gdzie ugania się jako Miętus (ten gwałcący przez uszy) za parobkiem (w ideowym, a nie ordynarnym sensie; w poszukiwaniu prawdziwej twarzy... bez gęby... Mam wrażenie, że nie pomagam, prawda?).

Rzecz jest o rozmowie przy łuskaniu fasoli (adaptacja prozy Wiesława Myśliwskiego), która przeradza się szybko w egzystencjalne dumanie, w ciężkie gatunkowo filozofowanie; widzowi pozostawię ocenę jego strawności. Z rozmowy rodzi się pewna intymność, a niej z kolei poruszające wyznanie quasi-konfesyjne (Jerzego Radziwiłowicza właśnie) o relacji z ojcem, który wrócił do domu po II wojnie światowej. Ilu naszych ojców i dziadów nosiło to brzemię, ilu z nich patrzyło w tę otchłań. A jak, niestety, napisał Fryderyk Nietzsche: „Kiedy spoglądasz w otchłań, ona również patrzy na ciebie”.