Na obszarze Turcji, podobnie jak w innych krajach, gdzie wśród chrześcijan dominuje obrządek wschodni, Abraham jest wręcz włączony w poczet świętych Kościoła i tylko z takim przydomkiem można wymawiać jego imię – św. Abraham.

Miejsce narodzin

Nie jest podawana w wątpliwość historyczność tej postaci. Także pochodzenie patriarchy wydaje się przesądzone, gdyż zdecydowana większość biblistów wskazuje sumeryjskie Ur w dzisiejszym Iraku jako rodzinne miasto Abrahama. Przekonanie to zostało oparte na odkryciach archeologicznych prowadzonych w rejonie Iraku w połowie XIX wieku, podczas których zidentyfikowano ruiny miasta chaldejskiego datowane na IX wiek przed Chr. Współczesne badania archeologiczne, a także lingwistyczne wiodą jednak w stronę innego miasta, które niezależnie od badań prowadzonych na obszarze Iraku od wieków cieszyło się sławą „miasta proroków” i łączono je z miejscem narodzin patriarchy Abrahama. Mowa o Urfie na obszarze dzisiejszej Turcji. W epoce rzymskiej nazywana Edessą, dziś nosi miano „zwycięskiej” – Şanliurfa i położona jest zaledwie 20 km od Harranu, do którego na wezwanie Boże Abraham miał wywędrować.

Przesuwając początek wędrówki Abrahama z Ur sumeryjskiego do Urfy, nadal pozostajemy na obszarze ówczesnej Mezopotamii, gdzie cywilizacje starożytności stykały się ze sobą na brzegach wielkich rzek – Eufratu i Tygrysu. Przez wieki żydowscy i chrześcijańscy pielgrzymi, a później także muzułmanie wędrowali do groty w Urfie z przekonaniem, że jest to miejsce narodzin ojca wiary. Tę lokalną tradycję i pielgrzymią intuicję zdają się wspierać współcześni lingwiści, którzy wskazują na błąd w tłumaczeniu terminu ur z języka babilońskiego na hebrajski. Duże zasługi mają tu zwłaszcza badacze języka tureckiego, w którym to języku odkryto aż trzydzieści trzy terminy identyczne ze zwrotami sumeryjskimi. W wyniku badań archeologicznych i lingwistycznych wskazuje się na pomyłkę w tłumaczeniu nazwy Ur, co sprawiło, że początki dziejów rodziny Abrahama upatrywano w Ur chaldejskim zamiast, jak się coraz odważniej uważa, w Urfie leżącej na obszarze dzisiejszej Turcji. W języku sumeryjskim ur oznaczało „miasto”, a w tym przypadku utożsamiono to z konkretnym miastem Ur w Mezopotamii, podczas gdy w języku semickim ur było tłumaczone jako „ogień”, a według literatury pozabiblijnej, właśnie przed wrzuceniem do ognia Abram miał uciekać do pobliskiego Harranu.

Historię Abrahama łączy się z historią króla Nimroda. Jego postać pojawia się w Księdze Rodzaju. Był on prawnukiem Noego, wnukiem Chama, a wiemy, że obszar dzisiejszej Turcji to właśnie tereny, na które po potopie mieli przybyć i osiedlać się tam potomkowie Chama. Według Józefa Flawiusza, żydowskiego historyka z I wieku, to właśnie król Nimrod miał zainicjować budowę miasta Babel, miał on też przymuszać do wyrabiania pogańskich posążków. Samo imię króla Nimroda jest, według biblistów, tożsame z „liczbą Bestii”. Według przekazów pozabiblijnych, Abram miał się sprzeciwiać wyrobowi pogańskich posążków i za karę miał być postawiony między dwoma kolumnami pałacowymi i wrzucony w ogień; właśnie przed tą karą, przed płomieniami, udało mu się zbiec do Harranu.

Do dnia dzisiejszego zachowały się ruiny pałacu w Urfie datowane już na czasy rzymskie, ale zachowujące kształt dziedzińca pałacowego z dwiema kolumnami, poniżej którymi znajduje się jezioro jako dowód, że Bóg, ratując Abrahama przed płomieniami, miejsce zamierzonej śmierci zamienił w życiodajne jezioro. Istnieją także lokalnie przekazywane podania dotyczące miejsca narodzin Abrahama; zachowała się grota, do której pielgrzymują wyznawcy trzech głównych religii monoteistycznych z przekonaniem, że tutaj, w ukryciu przed królem Nimrodem, przyszedł na świat Abram.

Zapomniani chrześcijanie

Miasto Urfa, w czasach św. Pawła nazywane Edessą, odegrało ogromną rolę w rozprzestrzenianiu się chrześcijaństwa. Kiedy Paweł Apostoł odbywał swoje zachodnie podróże misyjne z Antiochii przez Azję Mniejszą i Grecję, misjonarze chrześcijańscy również podróżowali na wschód, przez rzekę Eufrat – granicę imperium rzymskiego – do Edessy, stolicy królestwa Osroene. Było to jedno z państw buforowych wzdłuż rzeki Eufrat między dwoma walczącymi imperiami – Rzymem i Persją.

Edessa, znana jako „błogosławione miasto”, stała się głównym ośrodkiem chrześcijaństwa syryjskiego. Na początku lat 200. Edessa była ośrodkiem misji do północnej Mezopotamii, Persji, Azji Środkowej, Chin i Indii. Ten wczesnowschodni ruch misyjny nie został odnotowany w Dziejach Apostolskich, dlatego wielu chrześcijan jest nieświadomych jego istnienia.

Współcześni Asyryjczycy dumnie twierdzą, że ich historia chrześcijaństwa jest o wiele dłuższa niż chrześcijaństwa w Armenii – kraju uznawanego za pierwszy, który przyjął chrześcijaństwo jako religię oficjalną w 301 r. W świadomości chrześcijaństwa asyryjskiego zachowuje się list króla Abgara V napisany w języku syryjskim i przesłany Jezusowi. Historyk Kościoła – Euzebiusz, biskup Cezarei (ok. 260-340), przetłumaczył list na język grecki w celu włączenia go do swojego dzieła Historia ecclesiastica. Dyskutuje się o autentyczności samego listu, niemniej w randze relikwii przyjmuje się Mandylion, czyli chustę z wizerunkiem Chrystusa, którą król Abgar miał otrzymać w odpowiedzi na swój list.

Współcześnie chrześcijanie obrządku asyryjskiego pozbawieni są i ziemi, i dostępu do większości swoich świątyń, gdyż tereny, które przez wieki zamieszkiwali, zostały przejęte przez Kurdów. Najprężniejsze ośrodki i skupiska tej społeczności na obszarze dzisiejszej Turcji to miasta Mardin i Dara. Liturgia niezmiennie sprawowana jest przez wieki w języku aramejskim, co włącza ten jeden z najstarszych narodów świata do rodziny języków semickich. W tym kontekście mało zrozumiały jest termin ukuty przez historyków świata zachodniego, nazywający tę grupę Asyryjczykami. Nie są oni ani potomkami starożytnej Asyrii, ani też mieszkańcami Syrii. Od wieków zamieszkiwali tereny północnej Mezopotamii, czyli właśnie miasta takie jak Urfa, Mardin czy Dara.

Z pewnością są dumni z tego, że są potomkami ojca wiary – Abrahama, i przekonani, że jako pierwsi po Żydach w Jerozolimie przyjęli wiarę w Jezusa jako zapowiadanego Mesjasza.

Chrześcijanie obrządku asyryjskiego na obszarze Stambułu korzystają podczas liturgii ze świątyń katolickich. Jednym z takich miejsc jest kościół, którym opiekują się asumpcjoniści w Kadiköy – dawny Chalcedon, dziś dzielnica azjatyckiej części Stambułu. W każdą niedzielę i święta my, rzymscy katolicy, możemy doświadczać bogactwa tej wschodniej liturgii sprawowanej nadal w języku aramejskim. Nasi bracia Asyryjczycy celebrują swoją liturgię zazwyczaj we wczesnych godzinach porannych: rozciągają wówczas przepiękny, ruchomy ikonostas, napełniają świątynię zapachem kadzideł, a nam, wchodzącym do tak omodlonego miejsca, pozwalają doświadczyć prawdziwej ekumenii i uniwersalizmu wiary chrześcijańskiej.